Քոբայրավանքը գտնվում է Լոռու մարզի Քոբայր գյուղի տարածքում՝ Քոբեր երկաթուղային կայարանից արևմուտք, Դեբեդի ձորի ձախ լանջին։ Համալիրի կառույցները տեղադրված են ժայռերի միջև ձևավորված տարբեր բարձրության հարթակների վրա։ Այստեղ պահպանվել են եկեղեցիների, մատուռների, պարսպի, սեղանատան և աշխարհիկ շինությունների հատվածներ։
Համալիրի թվագրված ամենահին կառույցը Մարիամաշեն եկեղեցին է։ Արևմտյան մուտքի բարավորին փորագրված արձանագրությունը հայտնում է, որ այն 1171 թվականին կառուցել է Կյուրիկե Բ թագավորի դուստր Մարիամը։ Եկեղեցին միանավ է, ծածկված է եղել կիսագլանաձև թաղով։ Մուտքի վերևում բացված կլոր պատուհանը շրջապատված է զարդաքանդակ օղակներով, իսկ դրանից բարձր քանդակված է շրջանագծի մեջ տեղադրված հավասարաթև խաչ։
1279 թվականին համալիրում կառուցվել է բաց կամարներով զանգակատուն-տապանատուն։ Նրա հարավային պատին պահպանված վրացերեն արձանագրության մեջ հիշատակվում են Շահնշահի որդին և նրա կինը՝ Վանենին։ Քոբայրը Զաքարյանների շրջանում ծառայել է նաև որպես իշխանական ընտանիքի թաղման վայր։
Զանգակատան մուտքին փորագրված է հունարեն երեք տառից կազմված հապավում, որը ծագում է հունարեն «եկեղեցի» բառից։
Մեծ եկեղեցին կառուցվել է XII դարի վերջին՝ համալիրի հարավարևելյան հարթակի վրա։ Շինությունից պահպանվել են խորանի զգալի մասը, հյուսիսային ու արևմտյան պատերը և հարավային պատի ստորին շարքերը։ Բազալտե պատերի ներսը սվաղված ու նկարազարդված էր։ Որմնանկարների հատվածներ այսօր տեսանելի են խորանում և բեմի հյուսիսային պատին։
Քոբայրի որմնանկարները XIII դարի հայկական մոնումենտալ գեղանկարչության հազվադեպ պահպանված օրինակներից են։ Արվեստաբան Իրինա Դրամբյանը դրանցում առանձնացրել է հարթային կառուցվածքը, կերպարների զուսպ շարժումները, ընդգծված եզրագծերն ու արևելաքրիստոնեական ոճը։
Թամարա Դադայանի ուսումնասիրությամբ՝ Քոբայրում պատկերված է Խորհրդավոր ընթրիքի ծիսական տիպը՝ Հաղորդության տեսարանով: Հորինվածքը բաժանված է երկու համաչափ մասի, իսկ Քրիստոսը պատկերված է երկու անգամ՝ երկու կողմերում հաղորդություն տալով առաքյալներին։
Քոբայրավանքում ճարտարապետությունը, հայերեն ու վրացերեն արձանագրությունները և որմնանկարչությունը մեկ վայրում ներկայացնում են XII–XIII դարերի Լոռու քաղաքական, դավանական և գեղարվեստական փոխազդեցությունները։
