Մուսալեռի հուշահամալիրը գտնվում է Արմավիրի մարզի համանուն գյուղում՝ բլրի վրա, որտեղից հիանալի տեսարան է բացվում դեպի Արարատյան դաշտ։ Հուշահամալիրի գլխավոր խորհրդանիշը մեծ արծվի արձանն է, իսկ կողքին կա նաև փոքրիկ թանգարան։ Այս վայրը նվիրված է 1915 թվականի հայերի հերոսական ինքնապաշտպանությանը։
1915 թվականին, երբ Օսմանյան կայսրությունում սկսվեց Հայոց ցեղասպանությունը, մերձափնյա վեց հայկական գյուղերի բնակիչները կանգնեցին ծանր ընտրության առջև։ Նրանք որոշեցին չհանձնվել։ Հազարավոր գյուղացիներ՝ ունենալով շատ քիչ զենք, բարձրացան Մուսա լեռ և ավելի քան 50 օր դիմադրեցին թշնամուն։ Երբ նրանց սնունդն ու զինամթերքը գրեթե սպառվել էին, նրանց փրկեց մի պատահականություն. ափի մոտ պարեկություն անող ֆրանսիական ռազմանավերը նկատեցին հայերի տված ազդանշանը։ Նրանք փրկեցին ավելի քան 4000 մարդու՝ տեղափոխելով նրանց Եգիպտոս։
Այս դեպքերի մասին աշխարհն իմացավ ավստրիացի գրող Ֆրանց Վերֆելի «Մուսա լեռան քառասուն օրը» հայտնի գրքի շնորհիվ։ Ավելի ուշ, Հայաստանում հաստատված վերապրածներն ու նրանց սերունդները հիմնեցին Մուսալեռ գյուղը և կանգնեցրին այս հուշահամալիրը՝ որպեսզի իրենց նախնիների քաջությունը երբեք չմոռացվի։
Այսօր այս հուշահամալիրը ոչ միայն հիշատակի վայր է, այլև հայտնի է ամենամյա հարիսայի տոնով։ Ընտանիքներով հավաքվում են, մեծ կաթսաներով հարիսա եփում՝ ի պատիվ այն ավանդույթի, որը ծնվել էր այդ հերոսամարտից հետո։
եթե այցելում եք Մուսալեռ, կարող եք օրը հեշտությամբ զուգակցել այլ պատմական վայրերի հետ.
- Սարդարապատի հուշահամալիրը. նվիրված է հայ ժողովրդի հաղթանակին։
- Զվարթնոցի տաճարը. 7-րդ դարի հայկական ճարտարապետության հրաշալիքներից։
Այս երեք վայրերը միասին պատմում են մեր պատմության ամենակարևոր էջերի՝ կորստի, դիմադրության և վերածննդի մասին։
