Հայաստանի բարձրադիր լեռներում կա մի վայր, որն իր տեսքով հեքիաթ է հիշեցնում։
Սմբատաբերդը հզոր ամրոց է՝ կառուցված զառիթափ լեռնաշղթայի կատարին։ Երեք կողմից շրջապատված լինելով անդնդախոր ձորերով՝ այն ասես լեռան գագաթին բազմած շքեղ պսակ լինի։ Շնորհիվ իր բարձր դիրքի՝ հնում պաշտպանները կարողանում էին հեռվից նկատել մոտեցող թշնամուն։
Ամրոցի պարիսպներն աչքի են ընկնում իրենց անառիկությամբ։ Դրանք կառուցվել են դարեր առաջ՝ վիթխարի ու ծանրաքար ժայռաբեկորներից։ Չնայած ժամանակի հարվածներին՝ բերդի մեծ մասը մինչ օրս կանգուն է։ Այս համալիրը նախագծված էր պաշտպանելու թագավորական տոհմերին ու հարակից բնակավայրերի ժողովրդին։ Այն ժամանակներում գրեթե անհնար էր պատկերացնել մի բանակ, որն ի վիճակի կլիներ մագլցել այդ ժայռերն ու ճեղքել ամրակուռ քարե դարպասները։
Սմբատաբերդի անկման մասին մի ուշագրավ ավանդազրույց է հասել մեզ։ Ասում են՝ հարձակվող թշնամին, հասկանալով, որ բերդն անառիկ է, դիմում է խորամանկության։ Նրանք գիտեին, որ ամրոցը սնվում է գետնի տակ թաղված գաղտնի ջրատարով։ Աղբյուրը գտնելու համար զինվորները մի ձիու օրեր շարունակ ջուր չեն տալիս, ապա ծարավ կենդանուն բաց են թողնում ամրոցի մոտակայքում։ Բնազդով զգալով խոնավությունը՝ ձին սմբակներով փորում է հողը և գտնում թաքնված խողովակը։ Կտրելով ջրի ճանապարհը՝ թշնամուն հաջողվում է ստիպել պաշարվածներին անձնատուր լինել ծարավի պատճառով։
Այսօր Սմբատաբերդ այցելելու համար հարկավոր է հաղթահարել երկար ու ոլորանանման վերելքը։ Ճանապարհը հոգնեցուցիչ է, բայց գագաթից բացվող տեսարանն ուղղակի հիասքանչ է։ Քայլելով հնամենի պարիսպների երկայնքով և տեսնելով զինվորների կացարանների հետքերը՝ ակամա տեղափոխվում ես անցյալ։ Սա մի վեհաշուք վայր է, որը վառ է պահում լեռներում ապրած մեր քաջ նախնիների հիշատակը։
