Սուրբ Գայանե եկեղեցին վաղ հայկական քրիստոնեական ճարտարապետության ամենանշանավոր կոթողներից է, որը գտնվում է Արմավիրի մարզի հոգևոր կենտրոնում՝ Վաղարշապատում։
Եկեղեցին կառուցվել է 630 թվականին Եզր Ա կաթողիկոսի կողմից՝ հենց այն վայրում, որտեղ Տրդատ Գ արքայի հալածանքների ժամանակ նահատակվել է Գայանե վանամայրը։
Եկեղեցին կառուցվել է նրա հիշատակին, իսկ սուրբ կույսի մասունքներն առ այսօր պահվում են գլխավոր խորանի տակ գտնվող դամբարանում։
Ճարտարապետական առումով այն գմբեթավոր բազիլիկ է, ինչը նշանակում է, որ կառույցի մեջ համատեղված են երկայնական դահլիճն ու բարձր կենտրոնական գմբեթը։ Գմբեթը հենված է ութանկյուն թմբուկի վրա, որին ներսից աջակցում են չորս հզոր սյուներ։ Այս տաճարը հայտնի է նրանով, որ կատարելապես միաձուլում է երկու ոճ՝ ավանդական երկայնական ձևը և Հայաստանին բնորոշ կենտրոնագմբեթ կառուցվածքը։
Չնայած 1652 թվականին եկեղեցին նորոգվել է, իսկ 1683-ին դիմացի հատվածում ավելացվել է եռակամար գավիթը՝ որպես եկեղեցական գործիչների տապանատուն, այն գրեթե նույնությամբ պահպանել է իր 7-րդ դարի նախնական տեսքը։
Եկեղեցու պատմությունն անբաժանելի է Հայաստանում քրիստոնեության ընդունման սուրբ պատմությունից։ Ըստ ավանդության՝ Գայանեն 37 կույսերի առաջնորդն էր, ովքեր հալածանքներից փախչելով հեռացել էին Հռոմից։ Հասնելով Հայաստան՝ նրանք, ի վերջո, ձերբակալվեցին ու նահատակվեցին հանուն իրենց հավատքի։
Մայր տաճարի և Սուրբ Հռիփսիմե եկեղեցու հետ միասին Սուրբ Գայանեն Վաղարշապատում կազմում է «սուրբ եռանկյունին»։
2000 թվականին եկեղեցին ընդգրկվել է ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Համաշխարհային ժառանգության ցանկում։
Այսօր այն շարունակում է մնալ խաղաղ սրբավայր և կարևորագույն ուխտատեղի բոլոր նրանց համար, ովքեր ցանկանում են հաղորդակից դառնալ Հայաստանի հարուստ հոգևոր պատմությանը։
